Раддия
Ислом илмлари тарихида ўзининг чуқур илми, юксак тақвоси, фиқҳий тафаккури ва мусулмонлар ҳаётига кўрсатган улкан таъсири билан алоҳида ўрин тутган буюк алломалардан бири – Имоми Аъзам Абу Ҳанифа Нўъмон ибн Собит раҳматуллоҳи алайҳдир.
У зот асос солган ҳанафий мазҳаби асрлар давомида миллионлаб мусулмонларнинг диний ҳаётида муҳим ўрин эгаллаб келмоқда. Шундай улуғ зот ҳақида айрим кишилар “Абу Ҳанифа ҳадис билмаган”, “У ҳадис илмидан бехабар бўлган” каби даъволарнинг илгари сурилиши эса тарихий ҳақиқатни бузиш ва исломий илмларнинг ўзига хос хусусиятларини англамасликдан бошқа нарса эмас.
Аввало, бир ҳақиқатни англаб олиш зарур: ҳадисни билиш фақат кўплаб ривоятларни ёддан айтиш билан ўлчанмайди. Ривоятнинг саҳиҳ ёки заифлигини аниқлаш, унинг бошқа ривоятлар билан муносабатини ўрганиш, умумий ва хусусий маъноларини фарқлаш, насх масаласини эътиборга олиш ҳамда ундан тўғри ҳукм чиқариш ҳам улкан илмий салоҳиятни талаб этади. Шу боис муҳаддис ва фақиҳнинг вазифалари бир-бирини тўлдирса-да, уларнинг илмий фаолиятида муайян фарқлар мавжуд.
Имоми Аъзам раҳматуллоҳи алайҳ ҳадис илмига бегона инсон бўлмаган. У зот Ислом илмларининг дастлабки буюк намояндалари яшаган даврда фаолият юритган, тобеинлар ва бошқа илм аҳллари билан мулоқотда бўлган, ҳадис ва фиқҳ масалаларини ўрганган. У зотнинг илмий муҳити, устозлари ва шогирдлари ҳақидаги манбалар Абу Ҳанифанинг ҳадис ривояти ва уни англаш билан боғлиқ илмлардан хабардор бўлганини кўрсатади. Айниқса, унинг шогирдлари Муҳаммад ибн Ҳасан Шайбоний ва Абу Юсуф раҳматуллоҳи алайҳимонинг ҳадис ва фиқҳ соҳасидаги хизматлари ҳанафий илмий мактабининг нақлий далилларга муносабатини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга.
Имоми Аъзамнинг ҳадис илмидаги мақоми ҳақида баҳс юритганда, унинг даврини ҳам ҳисобга олиш лозим. Абу Ҳанифа ҳижрий 80–150 йилларда яшаган. Бу давр ҳадисларни жамлаш, ривоятларни саралаш ва фиқҳий мактабларнинг шаклланиши даври эди. Кейинги асрларда ҳадисларни таснифлаш ва жамлаш борасида катта асарлар яратилди. Шунинг учун кейинги даврларда шаклланган ҳадис тўпламлари ва тасниф мезонларини аввалги олимларга айнан бир хил шаклда татбиқ этиш тарихий ёндашувга тўғри келмайди.
Шу ўринда муҳим бир нуқтага эътибор қаратиш керак: муайян ҳадиснинг Имоми Аъзамдан ривоят қилинмагани ёки у зотнинг бирор ҳукмда бошқа фақиҳлардан фарқли фикр билдиргани унинг ҳадис билмаганига далил бўла олмайди. Фақиҳнинг бир ҳадисга амал қилмагани ҳақида хулоса чиқаришдан олдин, у ҳадиснинг санади, унга зид ёки уни изоҳловчи бошқа ривоятлар, ҳукмнинг умумий далиллари ва олимнинг ижтиҳодий асослари ўрганилиши лозим. Баъзан олим муайян ривоятни ўзига етиб келмагани учун эмас, балки унинг далил сифатидаги қуввати ёки бошқа шаръий далиллар билан муносабати ҳақидаги илмий қараши туфайли бошқача ҳукм чиқариши мумкин.
Демак, “Абу Ҳанифа фалон ҳадисга мувофиқ ҳукм чиқармаган” деган гап билан “Абу Ҳанифа ҳадис билмаган” деган даъво ўртасида катта фарқ бор. Биринчи масала муайян фиқҳий баҳс доирасида илмий далиллар билан муҳокама қилиниши мумкин. Иккинчи даъво эса бутун бир алломанинг илмий салоҳиятини асоссиз равишда инкор қилишга олиб келади.
Буюк олимларнинг айрим ижтиҳодларини танқид қилиш мумкин, аммо бу танқид илм, инсоф ва далилга асосланиши шарт. Ҳеч бир имом хатодан холи эмас. Бироқ муайян масаладаги эҳтимолий хато ёки бошқа мазҳабдан фарқли хулоса олимнинг бутун илмий меросини рад этиш учун асос бўлмайди. Имомлар ўртасидаги ихтилофлар кўпинча далилларни тушуниш, ривоятларни баҳолаш ва уларни татбиқ этиш усулларидаги фарқлар билан боғлиқ бўлган. Бу фарқлар исломий илмларнинг кенглиги ва фиқҳий тафаккурнинг бойлигини кўрсатади.
Хулоса шуки, мусулмон киши буюк уламолар ҳақида гапирганда одоб ва адолатни сақлаши лозим. Айниқса, асрлар давомида илм аҳли эътироф этган имомлар ҳақида асоссиз айбловлар тарқатиш жамиятда илмга нисбатан ишончсизлик ва мазҳаблар ўртасида низо келтириб чиқариши мумкин. Ҳақиқатни излаш дегани ўзимизга маъқул бўлмаган олимни камситиш эмас, балки унинг қарашларини ишончли манбалар, холис таҳлил ва илмий мезонлар асосида ўрганишдир.
Дониёр домла ИКРОМОВ,
Тошкент вилояти бош имом-хатиби

Fitrat.uz Ўзбекистон мусулмонлари идораси Тошкент вилояти вакиллиги